معاملات اهرمی؛ راهنمای کامل از اهرم و مارجین تا لیکویید شدن

چهارشنبه ۸ مهر ۱۴۰۵، به دستور بانک مرکزی بازار تتر در صرافی‌های ایرانی از ۹ شب تا ۹ صبح بسته شد. به گزارش میهن بلاکچین، یکی از صرافی‌ها اعلام کرد اعتبار معاملاتی تازه نمی‌دهد و به دارندگان اعتبار فعال توصیه کرد پوزیشن‌هایشان را ببندند. صرافی دیگری گفت پوزیشن‌های باز در ساعت‌های تعطیلی فعال می‌مانند، اما لیکویید شدن تا ۹ صبح متوقف می‌شود.

برای کسی که پوزیشن اهرمی داشت، این دوازده ساعت بی‌خبری از سرنوشت پولش بود. در معاملات اهرمی حساب اهرم و حد ضرر فقط بخشی از کار است. صرافی، اینترنت و قوانینی که در کنترل شما نیست هم روی نتیجه اثر می‌گذارند.

معاملات اهرمی چیست و چطور کار می‌کند؟

در معامله‌ی عادی یا اسپات، با ۱٬۰۰۰ تتر همان‌قدر رمزارز می‌خرید. در ترید اهرمی همان ۱٬۰۰۰ تتر را وثیقه می‌گذارید و پوزیشنی مثلاً ۱۰٬۰۰۰ تتری باز می‌کنید. نسبت این دو اهرم است و هر ۱٪ حرکت قیمت، به‌جای ۱۰ تتر، ۱۰۰ تتر سود یا زیان می‌سازد.

در بازار رمزارز دو شکل اصلی دارد. رایج‌ترش قرارداد دائمی (Perpetual Futures) است، قراردادی روی قیمت و بدون تاریخ سررسید که هیچ رمزارزی به شما نمی‌دهد و با پرداخت‌های دوره‌ای به قیمت بازار نزدیک می‌ماند. شکل قدیمی‌تر معاملات مارجین است که در آن از صرافی قرض می‌گیرید، خود دارایی را می‌خرید و سود وام می‌پردازید. فرق این دو را در مقاله‌ی معاملات مارجین جداگانه نوشته‌ایم.

در هر دو می‌توانید روی بالا رفتن قیمت پوزیشن خرید یا لانگ بگیرید، یا روی پایین آمدنش پوزیشن فروش یا شورت. اهرم در هر دو جهت اندازه‌ی سود و زیان را به یک نسبت بزرگ می‌کند.

صرافی این پوزیشن بزرگ را با وثیقه‌ی شما تضمین می‌کند. به همین دلیل هر معامله‌ی اهرمی یک نقطه‌ی پایان اجباری دارد که شما تعیینش نمی‌کنید، یعنی جایی که وثیقه دیگر زیان را پوشش نمی‌دهد.

پنج حلقه‌ای که ترید اهرمی را می‌سازند

یک مثال را تا آخر این بخش دنبال می‌کنیم. ۱٬۰۰۰ تتر وثیقه با اهرم ۱۰ پشت یک پوزیشن خرید ۱۰٬۰۰۰ تتری روی بیت‌کوین. پنج چیز سرنوشت این پوزیشن را تعیین می‌کنند و هر کدام به بعدی وصل است.

اولی خود اهرم است. ضریب ۱۰ هر ۱٪ حرکت قیمت را به ۱۰٪ وثیقه تبدیل می‌کند و حدود ۱۰٪ حرکت مخالف کل آن را از بین می‌برد. با اهرم ۲۰ این فاصله به ۵٪ می‌رسد. حساب کامل سود و زیان را با مثال در مقاله‌ی اهرم در ترید آورده‌ایم.

همان ۱٬۰۰۰ تتری که پشت پوزیشن قفل شده مارجین یا وثیقه است. صرافی کمترین وثیقه‌ای را هم که برای باز ماندن پوزیشن لازم است تعریف می‌کند. این مارجین نگهداری کسر کوچکی از حجم پوزیشن است.

وقتی زیان آن‌قدر بزرگ شود که وثیقه‌ی باقی‌مانده به مارجین نگهداری برسد، صرافی پوزیشن را به‌اجبار می‌بندد. اسم این اتفاق لیکویید شدن است. پوزیشن اهرم ۱۰ کمی پیش از افت ۱۰ درصدی لیکویید می‌شود و بیشتر وثیقه از دست می‌رود. سازوکار دقیقش، از قیمت مارک تا محاسبه‌ی قیمت لیکویید، در مقاله‌ی لیکویید شدن چیست آمده است.

قرارداد دائمی سررسید ندارد و با نرخ تأمین مالی یا فاندینگ به قیمت بازار نزدیک می‌ماند. فاندینگ مبلغی است که در فاصله‌های منظم میان خریداران و فروشندگان رد و بدل می‌شود. با نرخ ۰.۰۱٪ در هر هشت ساعت، پوزیشن ۱۰٬۰۰۰ تتری روزانه ۳ تتر می‌پردازد یا می‌گیرد. نرخ ثابت نیست و با هیجان بازار عوض می‌شود. جزئیاتش در مقاله‌ی فاندینگ ریت آمده است.

کارمزد را صرافی روی کل حجم پوزیشن می‌گیرد. اگر کارمزد هر طرف ۰.۰۵٪ باشد، باز و بسته کردن پوزیشن ۱۰٬۰۰۰ تتری، پیش از آن‌که قیمت تکان بخورد، ۱۰ تتر خرج دارد که ۱٪ وثیقه است. کسی که روزی چند بار با اهرم بالا وارد و خارج می‌شود، بخش بزرگی از وثیقه را فقط به کارمزد می‌دهد.

یک انتخاب دیگر هم تعیین می‌کند زیان تا کجا پیش برود. در حالت ایزوله فقط وثیقه‌ی همان پوزیشن در خطر است و در حالت کراس کل موجودی حساب آتی. تفاوت مارجین ایزوله و کراس را با مثال دو پوزیشن نوشته‌ایم.

حالا همه را کنار هم بگذارید. همین پوزیشن یک هفته باز می‌ماند، خریداران همان ۰.۰۱٪ فاندینگ را می‌پردازند و قیمت در پایان هفته ۳٪ پایین‌تر است. زیان قیمت ۳۰۰ تتر، فاندینگ حدود ۲۱ تتر و کارمزد رفت‌وبرگشت ۱۰ تتر است. جمعاً حدود ۳۳۰ تتر می‌شود، یک‌سوم وثیقه. همین حرکت در بازار اسپات با همان ۱٬۰۰۰ تتر فقط ۳۰ تتر زیان داشت.

این حلقه‌ها به هم وصل‌اند. اهرم بالاتر قیمت لیکویید را نزدیک‌تر می‌آورد، کارمزد و فاندینگ را به نسبت وثیقه بزرگ‌تر می‌کند و در حالت کراس کل حساب را درگیر می‌کند. به نظر ما عدد اهرم را باید آخر از همه انتخاب کرد.

معامله‌گران خرد در معاملات اهرمی چه نتیجه‌ای می‌گیرند؟

ما آمار قابل‌اتکایی از نتیجه‌ی معامله‌گران ایرانی در قراردادهای آتی رمزارز پیدا نکردیم. نزدیک‌ترین شواهد از ناظران مالی اروپا و بریتانیا می‌آید، که کارگزاران را مجبور کرده‌اند نتیجه‌ی مشتریان خرد را اعلام کنند.

اسما، ناظر بازارهای مالی اتحادیه‌ی اروپا، در ۷ فروردین ۱۳۹۷ نوشت تحلیل ناظران ملی نشان می‌دهد ۷۴ تا ۸۹ درصد حساب‌های سرمایه‌گذاران خرد در قراردادهای مابه‌التفاوت (CFD) معمولاً زیان می‌کنند. قرارداد مابه‌التفاوت هم مثل قرارداد دائمی، قراردادی اهرمی روی تغییر قیمت است. این عدد سهم حساب‌ها را نشان می‌دهد. حسابی که چند معامله‌ی سودده داشته اما در مجموع باخته، زیان‌ده شمرده می‌شود.

اسما در پاسخ اهرم مشتریان خرد را محدود کرد، از ۳۰ به ۱ برای جفت‌ارزهای اصلی تا ۲ به ۱ برای رمزارزها. کارگزار موظف شد وقتی وثیقه‌ی حساب به نصف حداقل وثیقه‌ی اولیه رسید پوزیشن‌ها را ببندد، نگذارد زیان مشتری از موجودی حسابش بیشتر شود و درصد حساب‌های زیان‌ده مشتریان خودش را در هشداری استاندارد اعلام کند.

نتیجه‌ی این قاعده را روی سایت کارگزاران می‌بینید. صفحه‌ی اصلی آی‌جی، از کارگزاران بریتانیا، در بازدید ۱۲ مهر ۱۴۰۵ می‌نوشت ۷۰٪ حساب‌های سرمایه‌گذاران خرد در شرط‌بندی اسپرد و قراردادهای مابه‌التفاوت با این کارگزار زیان می‌کنند. این عدد فقط مشتریان همان کارگزار را می‌سنجد، آن هم در بازاری که اهرم مشتری خرد در آن محدود شده است.

بریتانیا یک قدم جلوتر رفت. سازمان رفتار مالی این کشور در ۱۵ مهر ۱۳۹۹ اعلام کرد فروش قراردادهای مابه‌التفاوت، اختیار معامله، قرارداد آتی و اوراق بورسی مبتنی بر رمزارز به مشتریان خرد از ۱۷ دی ۱۳۹۹ ممنوع است. دلایلش نبود مبنای قابل‌اتکا برای ارزش‌گذاری، سوءاستفاده و جرایم مالی در بازار، نوسان شدید، درک ناکافی مشتریان و نبود نیاز واقعی سرمایه‌گذاری به این محصولات بود. برآورد خودش این بود که این ممنوعیت حدود ۵۳ میلیون پوند برای مصرف‌کنندگان خرد صرفه‌جویی می‌کند.

در بازار رمزارز، نمونه‌ی تازه‌اش ۱۸ مهر ۱۴۰۴ است. به نوشته‌ی کوین‌دسک (۲۵ مهر ۱۴۰۴) و به نقل از داده‌های کوین‌گلس، بیش از ۱۹ میلیارد دلار پوزیشن اهرمی ظرف ۲۴ ساعت لیکویید شد که بزرگ‌ترین رویداد یک‌روزه‌ی ثبت‌شده بود. این عدد ارزش پوزیشن‌های بسته‌شده است و زیان خالص معامله‌گران کمتر از آن است، اما نشان می‌دهد زنجیره‌ی لیکویید در یک روز چه حجمی را جارو می‌کند.

هیچ‌کدام از این اعداد سرنوشت شما را پیش‌بینی نمی‌کند. ولی همه در یک جهت‌اند و نشان می‌دهند بیشتر حساب‌های خرد در محصولات اهرمی، حتی با اهرم محدود، زیان می‌دهند.

چه کسی نباید معاملات اهرمی کند؟

به نظر ما اگر یکی از این وضعیت‌ها درباره‌ی شما صدق می‌کند، فعلاً سراغ ترید اهرمی نروید.

اگر پولی که می‌خواهید وارد کنید پس‌انداز است، صبر کنید. معامله‌ی اهرمی می‌تواند در چند ساعت کل وثیقه را بگیرد، پس فقط پولی را وارد کنید که از دست دادن کاملش زندگی‌تان را عوض نمی‌کند.

اگر در بازار اسپات هنوز نمی‌دانید کجا وارد و کجا خارج می‌شوید، اهرم فقط اشتباه‌ها را بزرگ‌تر و سریع‌تر می‌کند.

اگر پیش از باز کردن پوزیشن نمی‌توانید بگویید در بدترین حالت چند تتر از دست می‌دهید، تصمیم را به موتور لیکویید صرافی سپرده‌اید.

کسی که نمی‌تواند پوزیشن را زیر نظر داشته باشد هم در خطر است. بازار رمزارز شبانه‌روزی است و در ایران قطع اینترنت و تعطیلی شبانه‌ی بازار تتر هم به آن اضافه شده است.

و اگر برای جبران زیان آمده‌اید، احتمالاً اهرم را بالا می‌برید و حد ضرر را برمی‌دارید. این ترکیب کوتاه‌ترین راه به لیکویید است.

معاملات اهرمی در ایران و ریسک دسترسی، صرافی و اینترنت

اولین مسئله دسترسی است. بایننس در یادداشتی (۱۳ آبان ۱۴۰۱) نوشت پس از بازگشت تحریم‌های آمریکا در ۱۳۹۷ به معامله‌گران ساکن ایران گفته است دیگر نمی‌توانند از خدماتش استفاده کنند و این محدودیت فقط کاربران مقیم ایران را شامل می‌شود. کسی که از ایران با حساب صرافی خارجی معامله می‌کند، همیشه در خطر مسدود شدن حساب است، شاید درست وقتی پوزیشن باز دارد.

صرافی‌های داخلی هم محدودیت دارند. طبق همان گزارش ۸ مهر ۱۴۰۵ میهن بلاکچین، دستور بانک مرکزی علاوه بر تعطیلی شبانه برای هر کاربر سقف خرید روزانه‌ی ۲٬۰۰۰ تتر گذاشت. اگر وثیقه‌تان تتر است، ممکن است درست وقتی لازم دارید نتوانید وثیقه اضافه کنید. توقف شبانه‌ی لیکویید هم دوطرفه است. پوزیشن در این دوازده ساعت بی‌دفاع می‌ماند و ممکن است صبح با قیمتی بسیار دورتر روبه‌رو شود.

وثیقه‌ی معامله‌ی اهرمی نزد صرافی نگه داشته می‌شود و در کیف پول خودتان نیست. به گزارش چینالیسیس، ۲۸ خرداد ۱۴۰۴ بیش از ۹۰ میلیون دلار رمزارز از نوبیتکس، بزرگ‌ترین صرافی رمزارز ایران، به نشانی‌هایی بدون کلید خصوصی منتقل و عملاً سوزانده شد. در هر صرافی، ریسک خود صرافی به ریسک قیمت اضافه می‌شود.

خطر بعدی به دسترسی خودتان برمی‌گردد. از ۹ اسفند ۱۴۰۴ بیشتر مردم ایران نزدیک به سه ماه به اینترنت جهانی دسترسی نداشتند (نشنال، ۶ خرداد ۱۴۰۵). در چنین روزهایی پوزیشن اهرمی در صرافی خارجی نه بسته می‌شود و نه مدیریت، و فقط حد ضرری که از قبل ثبت کرده‌اید کار می‌کند.

پیش از اولین معامله‌ی اهرمی به این پنج سؤال جواب بدهید

اگر جواب یکی از این سؤال‌ها را نمی‌دانید، معامله را عقب بیندازید.

۱. اگر حد ضرر خورد، چند تتر از دست می‌دهم؟ این عدد را پیش از اهرم بنویسید و حجم پوزیشن را از آن دربیاورید. روشش در مقاله‌ی محاسبه حجم پوزیشن آمده است.

۲. قیمت لیکویید کجاست؟ باید آشکارا دورتر از حد ضرر باشد تا پیش از آن‌که صرافی پوزیشن را ببندد، خودتان بسته باشید.

۳. نگه داشتن این پوزیشن چقدر خرج دارد؟ کارمزد ورود و خروج و فاندینگ روزانه را روی کل حجم حساب کنید.

۴. اگر اینترنت یا صرافی در دسترس نبود چه می‌شود؟ پوزیشنی را باز نکنید که بدون حضور شما نتواند چند روز دوام بیاورد.

۵. اگر کل این وثیقه را از دست بدهم، چه چیزی در زندگی‌ام عوض می‌شود؟ اگر جواب چیزی جز تقریباً هیچ است، وثیقه بزرگ‌تر از توان شماست.

پوزیشنی باز نکنید که زیان بدترین حالتش را به تتر نمی‌دانید.

اشتباه‌های رایج در ترید اهرمی

«پولم کم است، پس اهرم ۵۰ می‌گیرم.» با اهرم ۵۰، حرکت ۲ درصدی کل وثیقه را می‌برد. با پول کم بهتر است پوزیشن کوچک‌تری بگیرید.

خیلی‌ها حد ضرر نمی‌گذارند چون فکر می‌کنند قیمت برمی‌گردد. شاید برگردد، اما پوزیشن اهرمی تا آن موقع لیکویید شده است و تصمیم خروج را عملاً صرافی گرفته.

«روی ضرر میانگین می‌گیرم.» اضافه کردن به پوزیشن زیان‌ده حجم و زیان احتمالی را بزرگ‌تر می‌کند و در حالت کراس پول آزاد حساب را هم درگیر می‌کند.

بعضی‌ها همه‌ی موجودی را در حالت کراس می‌گذارند که دیرتر لیکویید شوند. کراس لیکویید را دیرتر می‌آورد، اما وقتی بیاید کل حساب را می‌برد.

«زیان امروز را با یک معامله‌ی بزرگ‌تر جبران می‌کنم.» معامله‌ی انتقامی معمولاً با اهرم بیشتر و برنامه‌ی کمتر باز می‌شود. به نظر ما بعد از یک زیان بزرگ، بهترین کار اغلب معامله نکردن تا روز بعد است.

جمع‌بندی

معاملات اهرمی به شما اجازه می‌دهد با وثیقه‌ی کمتر پوزیشن بزرگ‌تری باز کنید و احتمال سود را بیشتر نمی‌کند. شواهد ناظران مالی نشان می‌دهد بیشتر حساب‌های خرد در این محصولات زیان می‌کنند و در ایران دسترسی، صرافی و اینترنت هم ریسک خودشان را اضافه می‌کنند. اگر با این همه وارد می‌شوید، زیان را پیش از ورود به تتر بنویسید و حد ضرر را همان لحظه ثبت کنید.

سؤالات متداول

معاملات اهرمی برای مبتدی مناسب است؟

به نظر ما نه، تا وقتی در بازار اسپات برنامه‌ی ورود و خروج مشخص ندارید و نمی‌توانید زیان هر معامله را پیش از ورود حساب کنید. ناظر مالی بریتانیا فروش مشتقات رمزارزی را به مشتریان خرد کلاً ممنوع کرده است.

فرق فیوچرز و معاملات مارجین چیست؟

در فیوچرز روی قیمت قرارداد می‌بندید و دارایی ندارید. در مارجین پول قرض می‌گیرید، دارایی را می‌خرید و سود وام می‌دهید. هر دو اهرم دارند و هر دو ممکن است به فروش اجباری برسند.

آیا در ترید اهرمی بیشتر از سرمایه‌ام ضرر می‌کنم؟

در حالت ایزوله زیان معمولاً به وثیقه‌ی همان پوزیشن محدود است و در کراس به کل موجودی حساب آتی. در بازارهای تحت مقررات اسما، کارگزار موظف است نگذارد زیان مشتری خرد از موجودی حسابش بیشتر شود.

چه اهرمی برای شروع مناسب است؟

عدد اهرم را از فاصله‌ی حد ضرر و زیانی که می‌پذیرید دربیاورید. اسما برای مشتریان خرد در قراردادهای رمزارزی سقف ۲ به ۱ گذاشته است.

ترید اهرمی در صرافی‌های ایرانی ممکن است؟

برخی صرافی‌های داخلی محصول اعتباری یا تعهدی دارند، اما به گزارش ۸ مهر ۱۴۰۵ میهن بلاکچین، با محدودیت‌های تازه‌ی بانک مرکزی دست‌کم یکی اعتبار جدید را متوقف کرده است. پیش از استفاده، قوانین فعلی همان صرافی را بخوانید.

منابع

۱. اطلاعات تکمیلی درباره‌ی تدابیر مداخله در قراردادهای مابه‌التفاوت و اختیارهای دودویی — ESMA، ۷ فروردین ۱۳۹۷ (۲۷ مارس ۲۰۱۸)

۲. صفحه‌ی اصلی کارگزاری آی‌جی بریتانیا — IG، بدون تاریخ؛ بازدید ۱۲ مهر ۱۴۰۵

۳. ممنوعیت فروش مشتقات رمزارزی به مصرف‌کنندگان خرد — FCA، ۱۵ مهر ۱۳۹۹ (۶ اکتبر ۲۰۲۰)

۴. نگاهی به رویداد لیکویید ۱۹ میلیارد دلاری بازار رمزارز — CoinDesk، ۲۵ مهر ۱۴۰۴ (۱۷ اکتبر ۲۰۲۵)

۵. محدودیت شبانه تتر و اعمال محدودیت‌های بی‌سابقه در صرافی‌های ایرانی با دستور بانک مرکزی — میهن بلاکچین، ۸ مهر ۱۴۰۵ (۳۰ سپتامبر ۲۰۲۶)

۶. درباره‌ی بایننس، ایران و این‌که چرا صنعت باید بهتر عمل کند — Binance، ۱۳ آبان ۱۴۰۱ (۴ نوامبر ۲۰۲۲)

۷. بازگشت اینترنت برای ده‌ها میلیون نفر در ایران پس از سه ماه قطعی — The National، ۶ خرداد ۱۴۰۵ (۲۷ مه ۲۰۲۶)

۸. نوبیتکس، تحریم‌ها و حمله‌ی ۹۰ میلیون دلاری؛ دریچه‌ای به بزرگ‌ترین صرافی رمزارز ایران — Chainalysis، ۲۸ خرداد ۱۴۰۴ (۱۸ ژوئن ۲۰۲۵)