ترس و طمع در ترید: چرا گران می‌خریم و ارزان می‌فروشیم؟

طبق داده‌ی CoinGecko، بیت‌کوین ۱۴ مهر ۱۴۰۴ (۶ اکتبر ۲۰۲۵) رکورد حدود ۱۲۶ هزار تتر را زد. ۹ تیر ۱۴۰۵ (۳۰ ژوئن ۲۰۲۶) قیمت پایانی روزانه‌اش ۵۸٬۵۶۶ تتر بود، بیش از ۵۰٪ پایین‌تر. کسی که در اولی با هیجان خرید و در دومی با وحشت فروخت، ۸ مهر ۱۴۰۵ که قیمت به ۸۳٬۶۱۳ تتر برگشته بود، بیرون از بازار نشسته بود.

خرید نزدیک سقف و فروش نزدیک کف چهره‌ی آشنای ترس و طمع در ترید است. ریشه‌اش بیشتر وقت‌ها به طرز کار ذهن برمی‌گردد. ما زیان را سنگین‌تر از سود حس می‌کنیم و روانشناسی ترید این را اندازه گرفته است.

ترس و طمع در ترید از کجا می‌آید؟

دانیل کانمن و آموس تورسکی در مقاله‌ی «نظریه‌ی چشم‌انداز» در مجله‌ی اکونومتریکا در اسفند ۱۳۵۷ (مارس ۱۹۷۹) نشان دادند آدم‌ها سود و زیان را نسبت به یک نقطه‌ی مرجع می‌سنجند و کل دارایی‌شان را کمتر در نظر می‌گیرند. نقطه‌ی مرجع معامله‌گر معمولاً قیمت ورود است و هر عدد زیر آن زیان حس می‌شود.

منحنی ارزش در این نظریه برای زیان شیب‌دارتر از سود است و دو رفتار را توضیح می‌دهد. وقتی در سودیم محتاط می‌شویم و سود را زود برمی‌داریم. وقتی در زیانیم ریسک‌پذیر می‌شویم و برای اینکه ضرر قطعی نشود، شرط بزرگ‌تری می‌بندیم.

تورسکی و کانمن در مقاله‌ی بعدی‌شان در مجله‌ی ریسک و عدم قطعیت در مهر ۱۳۷۱ (اکتبر ۱۹۹۲) این عدم تقارن را اندازه گرفتند و میانه‌ی ضریب زیان‌گریزی شرکت‌کنندگان ۲.۲۵ درآمد. به زبان ساده، زیان ۱۰ میلیون تومانی در ذهن ما حدود ۲.۲۵ برابر سود ۱۰ میلیون تومانی وزن دارد.

فومو چطور شما را دیر وارد بازار می‌کند؟

فومو، یا ترس از جا ماندن، شکلی از طمع است که وقتی دیگران سود کرده‌اند سراغمان می‌آید. نشانه‌هایش آشناست. بعد از چند روز سبز پشت‌سرهم وارد می‌شوید، اسکرین‌شات سود دیگران را بیشتر از نمودار نگاه می‌کنید و حد ضرر را می‌گذارید برای بعد.

قیمت ورود بد کمترین مشکل فوموست. کسی که با نقشه خریده، در ریزش بعدی تصمیمی را اجرا می‌کند که از قبل گرفته. کسی که از ترس جا ماندن خریده، باید وسط ریزش و زیر فشار ترس از نو تصمیم بگیرد.

فومو با اهرم خطرناک‌تر می‌شود. کسی که دیر رسیده می‌خواهد با حجم بزرگ‌تر جبران کند، و این مسیر آشنای لیکویید شدن تازه‌کارها است.

طمع بعد از ورود هم دست برنمی‌دارد. چند معامله‌ی سودده که پشت سر هم بیاید، حجم بالا می‌رود و حد ضرر گشادتر می‌شود، چون حس می‌کنیم دستمان گرم است. همین‌جا یک ضرر بزرگ سود چند هفته را یک‌جا می‌برد.

برای کاربر ایرانی این فشار دوچندان است. افت ارزش تومان هر روز یادآوری می‌کند که پول نقد آب می‌رود و کانال‌های سیگنال با اسکرین‌شات سود، فومو را تغذیه می‌کنند. برای حفظ ارزش پول، سبد متعادل جواب بهتری از ورود عجولانه به یک معامله‌ی خاص است.

چرا در ریزش می‌فروشیم و ضررده را نگه می‌داریم؟

فروش هراسان روی دیگر همان سکه است. وقتی قیمت هر روز پایین‌تر می‌رود، درد زیان‌های کاغذی جمع می‌شود تا جایی که فروختن، فقط برای تمام شدن آن درد، منطقی به نظر می‌رسد. افت‌های عمیق در چرخه‌های بازار رمزارز بارها تکرار شده‌اند و حجمی که با آن در بازار هستید تعیین می‌کند چقدر تحملشان را دارید.

اگر کسی ۱٬۰۰۰ تتر در سقف مهر ۱۴۰۴ بیت‌کوین خریده بود، ارزش سبدش در کف تیر ۱۴۰۵ حدود ۴۶۵ تتر می‌شد و فروش در آن نقطه زیان را قطعی می‌کرد. همان سبد تا ۸ مهر ۱۴۰۵ به حدود ۶۶۳ تتر رسیده بود که هنوز زیان‌ده بود، اما عمق زیانش خیلی کمتر شده بود.

این مثال نمی‌گوید همیشه باید نگه داشت. حرفش این است که تصمیم خروج را پیش از ورود بگیرید، چون در بدترین روز بازار درد بیشترین فشار را می‌آورد.

عجیب‌تر این است که همان آدم‌ها ضررده‌ها را نگه می‌دارند و سودده‌ها را زود می‌فروشند. هرش شفرین و مایر استتمن این الگو را در سال ۱۳۶۴ (۱۹۸۵) «اثر تمایلی» نامیدند. ترنس اودین در مقاله‌ای در مجله‌ی فایننس در مهر ۱۳۷۷ (اکتبر ۱۹۹۸) معاملات ۱۰ هزار حساب یک کارگزاری آمریکایی را از ۱۳۶۵ تا ۱۳۷۲ (۱۹۸۷ تا ۱۹۹۳) بررسی کرد.

سرمایه‌گذاران او در روزهایی که چیزی می‌فروختند، ۱۴.۸٪ سودهای در دسترس را نقد می‌کردند و از زیان‌ها فقط ۹.۸٪ را. میل به نقد کردن سود حدود یک‌ونیم برابر بیشتر بود. این کار هزینه هم داشت. بازدهی اضافه‌ی سهم‌های سوددهی که فروخته شدند، در سال بعد به‌طور میانگین ۳.۴ درصد بیشتر از زیان‌ده‌هایی بود که نگه داشته شدند.

در بازار رمزارز این الگو را با جمله‌ی «میانگین کم می‌کنم» می‌شناسیم. هر خرید تازه بدون حد ضرر پول بیشتری را به همان تصمیم قبلی گره می‌زند و برگشت به قیمت ورود را به هدف معامله تبدیل می‌کند.

با ترس و طمع چه کنیم؟

۱. قاعده را وقتی بنویسید که پوزیشنی ندارید. پیش از کلیک، قیمت ورود، حد ضرر و حد سود را روی کاغذ بیاورید و بعد فقط اجرا کنید. چارچوب کاملش در نوشتن برنامه معاملاتی آمده.

۲. حجمی بگیرید که با آن خوابتان ببرد. اگر با هر کندل گوشی را چک می‌کنید، احتمالاً حجم‌تان بزرگ است. قانون ریسک یک درصد زیان هر معامله را آن‌قدر کوچک نگه می‌دارد که ترس جای شما تصمیم نگیرد.

۳. برای ورود بعد از رشد تند، صبر را قاعده کنید. مثلاً تا بسته شدن کندل روزانه دست نگه دارید. اگر فرصتی با یک روز صبر از دست برود، معمولاً فرصت دیگری پیدا می‌شود.

۴. خروج در ریزش را هم از قبل تعیین کنید و قیمتی را که در آن می‌فروشید، پیش از رسیدن به آن بنویسید. اجرای فروشی که از قبل نوشته شده، خیلی آسان‌تر از تصمیم گرفتن وسط ریزش است.

۵. احساس را هم ثبت کنید. کنار هر معامله یک جمله بنویسید که چرا همین حالا وارد شدید. بعد از بیست معامله می‌بینید کدام حس گران‌تر تمام شده. شاخص ترس و طمع بازار هم فقط حال جمعی بازار را نشان می‌دهد و دستور خرید یا فروش نمی‌دهد.

قاعده را در آرامش بنویسید و در هیجان فقط اجرایش کنید.

کدام جمله‌ها نشانه‌ی ترس و طمع‌اند؟

«این بار فرق می‌کند.» این جمله معمولاً نزدیک سقف شنیده می‌شود، وقتی رشد قیمت دلیل خودش شده است.

«تا به قیمت خریدم برنگردد نمی‌فروشم.» بازار قیمت ورود شما را نمی‌شناسد. این همان زیان‌گریزی است که خودش را صبر جا می‌زند.

«فقط همین یک بار حد ضرر را پایین‌تر می‌برم.» حد ضرری که جابه‌جا شود دیگر حد نیست و معمولاً بار دوم و سوم هم می‌آید.

«اگر الان نخرم، دیگر به این قیمت نمی‌رسد.» این صدای فوموست. اگر فرصتی از دست برود، فرصت دیگری می‌آید، اما سرمایه‌ای که رفت به این راحتی برنمی‌گردد.

پیش از هر معامله از خودتان چه بپرسید؟

• اگر همین الان قیمت ۱۰٪ بیفتد، دقیقاً چه می‌کنم؟
• حد ضرر و حد سود را نوشته‌ام یا فقط در ذهنم است؟
• زیان این معامله در بدترین حالت چند درصد کل سرمایه‌ام است؟
• به خاطر رشد چند روز اخیر یا ضرر معامله‌ی قبلی وارد می‌شوم؟
• اگر کسی در شبکه‌های اجتماعی از آن حرف نزده بود، باز هم می‌خریدم؟

جمع‌بندی

ترس و طمع همیشه با شما می‌مانند و بخشی از کارشان مفید است، چون جلوی ریسک‌های بی‌حساب را می‌گیرند و فرصت را به چشمتان می‌آورند. تصمیم‌های بزرگ را برای وقتی نگه دارید که پوزیشن بازی ندارید و هیجان بازار به شما نمی‌رسد. همان موقع قاعده‌ی ورود، حد ضرر و حجم را روی کاغذ بنویسید.

سؤالات متداول

زیان‌گریزی در ترید چه شکلی دارد؟

معمولاً به دو شکل. حد ضرر را جابه‌جا می‌کنیم تا زیان قطعی نشود و سود کوچک را زود برمی‌داریم. نتیجه‌اش ضررهای بزرگ و سودهای کوچک است.

از کجا بفهمم معامله‌ام از روی فوموست؟

اگر دلیل ورود را فقط با رشد اخیر قیمت یا سود دیگران می‌توانید توضیح دهید و حد ضررتان را ننوشته‌اید، به احتمال زیاد فوموست.

بعد از یک ضرر بزرگ چه کنم؟

معامله‌ی بعدی را به تعویق بیندازید و حجمش را کوچک کنید. معامله‌ی انتقامی برای جبران همان ریسک‌پذیری در قلمرو زیان است که کانمن و تورسکی توصیف کردند.

معامله‌گرهای باتجربه ترس و طمع ندارند؟

دارند. تفاوتشان در این است که قاعده را پیش از ورود می‌نویسند و حجم را آن‌قدر کوچک می‌گیرند که یک معامله تصمیم بعدی را خراب نکند.

منابع

۱. نظریه‌ی چشم‌انداز: تحلیل تصمیم‌گیری در شرایط ریسک — Econometrica، انجمن اقتصادسنجی، اسفند ۱۳۵۷ (مارس ۱۹۷۹)

۲. پیشرفت‌ها در نظریه‌ی چشم‌انداز: بازنمایی تجمعی عدم قطعیت — Journal of Risk and Uncertainty، مهر ۱۳۷۱ (اکتبر ۱۹۹۲)

۳. آیا سرمایه‌گذاران در محقق کردن زیان اکراه دارند؟ — The Journal of Finance، مهر ۱۳۷۷ (اکتبر ۱۹۹۸)

۴. قیمت بیت‌کوین، نمودار و ارزش بازار — CoinGecko، ۸ مهر ۱۴۰۵ (۳۰ سپتامبر ۲۰۲۶)

۵. داده‌های تاریخی قیمت بیت‌کوین — CoinGecko، بدون تاریخ؛ بازدید ۱۲ مهر ۱۴۰۵