اندیکاتور RSI: چرا عدد ۷۰ همیشه سیگنال فروش نیست

کسی که شب ۱۶ آبان ۱۴۰۳ (۶ نوامبر ۲۰۲۴) بیت‌کوین را به‌خاطر «اشباع خرید» فروخت، دلیلی ظاهراً محکم داشت. قیمت پایانی آن روز ۷۵٬۶۳۹ تتر بود و RSI روزانه از ۷۰ گذشته بود. شانزده روز بعد قیمت به ۹۸٬۹۹۸ تتر رسید و RSI هنوز بالای ۸۰ بود. هر دو عدد از محاسبه‌ی ما روی قیمت‌های پایانی Yahoo Finance است.

اندیکاتور RSI پرکاربردترین نوسان‌نمای بازار است و شاید پرسوءتفاهم‌ترینش. بیشتر سوءتفاهم‌ها سر دو چیز است، این‌که عدد ۷۰ را دستور فروش بگیریم و از واگرایی انتظار داشته باشیم زمان برگشت را بگوید. مثال‌های این مطلب از نمودار روزانه‌ی بیت‌کوین تا ۸ مهر ۱۴۰۵ است.

اندیکاتور RSI چیست و چه چیزی را اندازه می‌گیرد؟

شاخص قدرت نسبی یا RSI را جی. ولز وایلدر در ۱۹۷۸ در کتاب «مفاهیم جدید در سیستم‌های معاملاتی تکنیکال» معرفی کرد. این شاخص اندازه‌ی سودهای اخیر قیمت را با زیان‌های اخیرش مقایسه می‌کند.

به توضیح StockCharts، اول میانگین سود و میانگین زیان دوره‌های اخیر حساب می‌شود و نسبت این دو، RS، در فرمول RSI = ۱۰۰ − ۱۰۰ ÷ (۱ + RS) می‌نشیند. میانگین‌ها هموار می‌شوند، یعنی میانگین قبلی سیزده بار و عدد امروز یک بار وزن می‌گیرد و حاصل بر چهارده تقسیم می‌شود. برای همین RSI به روزهای اخیر حساس است، ولی گذشته را یک‌باره فراموش نمی‌کند.

مثلاً اگر در ۱۴ روز گذشته میانگین سود روزانه دو برابر میانگین زیان بوده باشد، RS برابر ۲ می‌شود و RSI برابر ۱۰۰ − ۱۰۰ ÷ ۳، حدود ۶۷. اگر سودها سه برابر زیان‌ها باشند، RSI به ۷۵ می‌رسد و اگر زیانی در کار نباشد، به ۱۰۰.

عدد ۷۰ و ۳۰ در RSI درباره‌ی اشباع خرید و فروش چه می‌گویند؟

به نوشته‌ی StockCharts، RSI بالای ۷۰ معمولاً اشباع خرید و زیر ۳۰ اشباع فروش خوانده می‌شود. همان منبع یادآوری می‌کند که نوسان‌نماها در روند قوی می‌توانند مدت‌ها در اشباع بمانند.

پاییز ۱۴۰۳ نمونه‌ی روشنش است. به محاسبه‌ی ما از داده‌ی Yahoo Finance، RSI روزانه‌ی بیت‌کوین از ۱۶ آبان تا ۴ آذر ۱۴۰۳ هر روز بالای ۷۰ بود و ۲۱ آبان به ۸۴ رسید. در همین مدت قیمت حدود ۳۰٪ بالا رفت.

اشباع فروش هم همین‌طور است. RSI روزانه ۲۳ آبان ۱۴۰۴ با قیمت ۹۴٬۳۹۸ تتر به زیر ۳۰ رسید. کسی که آن‌جا به امید برگشت خرید، ۱۶ بهمن ۱۴۰۴ قیمت را در ۶۲٬۷۰۲ تتر دید، حدود ۳۴٪ پایین‌تر، و RSI را در ۱۵.۷.

کانستنس براون، به نقل StockCharts، دیده است که RSI در بازار صعودی بیشتر بین ۴۰ و ۹۰ می‌ماند و ناحیه‌ی ۴۰ تا ۵۰ حمایتش می‌شود، و در بازار نزولی بین ۱۰ و ۶۰ با ناحیه‌ی ۵۰ تا ۶۰ به‌عنوان مقاومت. برخی معامله‌گرها هم مرزها را به ۸۰ و ۲۰ می‌برند تا سیگنال کمتری بگیرند.

StockCharts الگوی دیگری هم به نام نوسان شکست‌خورده توضیح می‌دهد که فقط از خود RSI ساخته می‌شود. در نوع صعودی، RSI زیر ۳۰ می‌رود، از ۳۰ بالا می‌آید، عقب می‌نشیند اما بالای ۳۰ می‌ماند و بعد سقف قبلی خودش را می‌شکند. نوع نزولی همین تصویر وارونه حول ۷۰ است.

واگرایی RSI چیست و چقدر می‌شود به آن اعتماد کرد؟

واگرایی وقتی است که قیمت و RSI هم‌جهت نیستند. در واگرایی نزولی، قیمت سقف بالاتری می‌زند ولی RSI سقف پایین‌تری. صعود ادامه دارد، اما با زور کمتر. واگرایی صعودی قرینه‌ی آن در کف است.

تابستان ۱۴۰۴ یک واگرایی نزولی تمیز داشت. به محاسبه‌ی ما از داده‌ی Yahoo Finance، ۲۳ تیر قیمت پایانی ۱۱۹٬۸۵۰ تتر بود با RSI برابر ۷۶. ۲۲ مرداد قیمت بالاتر رفت، تا ۱۲۳٬۳۴۴ تتر، اما RSI فقط به ۶۸.۶ رسید. شش روز بعد، ۲۸ مرداد، قیمت ۱۱۲٬۸۳۱ تتر بود.

ماجرا آن‌جا تمام نشد. ۱۴ مهر ۱۴۰۴ قیمت پایانی به رکورد تازه‌ی ۱۲۴٬۷۵۳ تتر رسید، با RSI برابر ۷۲.۷ که باز هم زیر ۷۶ بود. واگرایی درست بود، ولی دو ماه زود آمده بود. StockCharts هم هشدار می‌دهد که در روند قوی، واگرایی گمراه‌کننده است و یک صعود قوی ممکن است پیش از سقف چند واگرایی نزولی نشان دهد.

در واگرایی صعودی ۱۴۰۵ هم همین اتفاق افتاد. ۱۶ خرداد قیمت ۶۰٬۸۶۷ تتر بود با RSI برابر ۱۵.۴ و ۹ تیر قیمت پایین‌تر، ۵۸٬۵۵۹ تتر، با RSI برابر ۳۰. قیمت تا ۸ مهر به حدود ۸۳.۶ هزار تتر برگشت، ولی از روی واگرایی نمی‌شد روز برگشت را فهمید. به نظر ما واگرایی دلیل خوبی برای سفت‌تر کردن حد ضرر یا برداشتن بخشی از سود است. برای معامله‌ی خلاف روند دلیل کافی نیست.

دوره و تایم‌فریم RSI را چطور انتخاب کنیم؟

دوره‌ی ۱۴، پیش‌فرض وایلدر، در بیشتر نرم‌افزارها با نام RSI 14 نوشته می‌شود. دوره‌ی کوتاه‌تر RSI را حساس‌تر می‌کند و زودتر به ۷۰ و ۳۰ می‌رساند. به نوشته‌ی StockCharts، معامله‌گرهای کوتاه‌مدت گاهی RSI دوروزه را با مرزهای ۸۰ و ۲۰ به کار می‌برند. دوره‌ی بلندتر نرم‌تر است و دیرتر خبر می‌دهد.

تایم‌فریم‌ها هم ممکن است با هم نخوانند. گاهی RSI یک‌ساعته ۲۵ است و RSI روزانه ۵۵. اولی می‌گوید فروش امروز تند بوده و دومی می‌گوید روند بزرگ‌تر هنوز خنثی است. برای تصمیم‌های چندروزه، عدد روزانه وزن بیشتری دارد.

RSI در نمودار تومانی چه فرقی دارد؟

اگر بیت‌کوین را در صرافی داخلی با قیمت تومانی دنبال می‌کنید، RSI آن نمودار حرکت دلار آزاد را هم با خود دارد. جهش دلار می‌تواند RSI تومانی را بالای ۷۰ ببرد در حالی که بیت‌کوین به تتر تقریباً ثابت مانده است. برای سنجیدن زور خود بیت‌کوین، نمودار تتری تصویر تمیزتری می‌دهد.

ساعت معامله هم فرق دارد. به گزارش زومیت، ۸ مهر ۱۴۰۵ بانک مرکزی به صرافی‌های رمزارز دستور داد معامله‌ی تتر را از ۹ شب تا ۹ صبح متوقف کنند. بازار جهانی در این ساعت‌ها باز است، پس RSI ساعتی نمودار تتر به تومان شب‌ها چیزی را نمی‌سنجد و صبح ممکن است با یک جهش ناگهانی بیدار شود.

چطور RSI را با ساختار قیمت ترکیب کنیم؟

• روند را از خود قیمت و سقف‌ها و کف‌هایش بخوانید.
• سطح‌های حمایت و مقاومت اصلی را پیش از نگاه به RSI علامت بزنید.
• RSI را در محدوده‌ی همان روند بخوانید. در روند صعودی، برگشت از ۴۰ تا ۵۰ مهم‌تر از عبور از ۷۰ است.
• واگرایی را فقط روی یک سطح مهم جدی بگیرید.
• منتظر تأیید قیمت بمانید، مثل شکست یک کف کوتاه‌مدت یا یک الگوی کندلی برگشتی.
• حد ضرر را پشت ساختار قیمت بگذارید و آن را به عدد RSI گره نزنید.
• حجم معامله را با قانون یک درصد بچینید.

RSI سرعت را نشان می‌دهد. جای ایستادن را باید از نمودار قیمت پیدا کرد.

جمع‌بندی

اندیکاتور RSI شدت حرکت را خوب نشان می‌دهد و در زمان‌بندی برگشت بارها اشتباه کرده است، همان‌طور که در پاییز ۱۴۰۳ و تابستان ۱۴۰۴ دیدیم. اگر آن را کنار روند، سطح و مدیریت ریسک بخوانید، کمک‌تان می‌کند هیجان بازار را از جهتش جدا کنید. برای دیدن این‌که هر عدد در کدام مرحله‌ی بازار ثبت شده، چرخه‌های بازار را بخوانید و جای خروج را از تعیین حد ضرر بگیرید.

سؤالات متداول

بهترین تنظیم RSI برای ارز دیجیتال چیست؟

تنظیم برتری وجود ندارد. دوره‌ی ۱۴ با مرزهای ۷۰ و ۳۰ نقطه‌ی شروع استاندارد است و بیشتر تحلیل‌ها با همین نوشته می‌شوند. تغییرش فقط وقتی معنا دارد که دلیلش را از قبل بدانید.

RSI بالای ۷۰ یعنی باید بفروشم؟

نه. بالای ۷۰ فقط می‌گوید صعود تند بوده است. در روند قوی، RSI می‌تواند هفته‌ها بالای ۷۰ بماند و قیمت همچنان بالا برود.

واگرایی RSI در کدام تایم‌فریم معتبرتر است؟

واگرایی در نمودار روزانه و هفتگی وزن بیشتری از نمودارهای چنددقیقه‌ای دارد، چون هر نقطه‌اش معامله‌های بیشتری را خلاصه می‌کند. حتی آن‌جا هم واگرایی فقط هشدار است و زمان برگشت را نمی‌گوید.

RSI را با چه ابزاری ترکیب کنیم؟

اول با روند قیمت، سطح‌های حمایت و مقاومت و حجم معاملات. الگوهای کندلی هم برای تأیید برگشت روی یک سطح به کار می‌آیند.

منابع

۱. شاخص قدرت نسبی (RSI) — StockCharts ChartSchool، بدون تاریخ؛ بازدید ۱۲ مهر ۱۴۰۵

۲. مفاهیم جدید در سیستم‌های معاملاتی تکنیکال — جی. ولز وایلدر، Trend Research، ۱۳۵۷ (۱۹۷۸)

۳. تاریخچه‌ی قیمت بیت‌کوین — Yahoo Finance، بازدید ۱۲ مهر ۱۴۰۵

۴. توقف معاملات شبانه‌ی تتر به دستور بانک مرکزی — زومیت، ۸ مهر ۱۴۰۵ (۳۰ سپتامبر ۲۰۲۶)